گروه گیاهپزشکی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
10.22059/giahpzshsj.2026.408849.1040
چکیده
آلودگی هوا یکی از تنشهای محیطی مهم عصر حاضر است که پیامدهای آن فراتر از سلامت انسان بوده و پایداری تولیدات کشاورزی و امنیت غذایی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. آلایندههایی مانند اوزون (O₃)، دیاکسید گوگرد (SO₂)، اکسیدهای نیتروژن (NOₓ) و ذرات معلق (PM2.5 و PM10) میتوانند از طریق ایجاد تنش اکسیداتیو، اختلال در فتوسنتز، کاهش جذب عناصر غذایی و تضعیف سازوکارهای دفاعی گیاه، حساسیت گیاهان را نسبت به آفات و پاتوژنها افزایش دهند. افزون بر این، آلودگی هوا با تخریب یا تغییر ترکیبات آلی فرّار گیاهی، عملکرد گردهافشانها و دشمنان طبیعی آفات را مختل کرده و تعادل اکولوژیک سامانههای زراعی را بر هم میزند.
شواهد حاصل از مطالعات میدانی در کشورهای مختلف نشان میدهد که آلودگی شدید هوا با کاهش عملکرد محصولات، افزایش فشار آفات و تشدید برخی بیماریهای گیاهی همراه است. برای نمونه، در یک مطالعه میدانی، قرار گرفتن گیاهان در معرض آلایندههای ناشی از اگزوز دیزل و اوزون، فراوانی گردهافشانها را حدود ۶۲ تا ۷۰ درصد و بازدید آنها از گلها را حدود ۸۳ تا ۹۰ درصد کاهش داد و در نتیجه، موفقیت تولیدمثلی گیاهان افت کرد. همچنین آلایندهها با کاهش فعالیت زیستی خاک و اختلال در چرخه عناصر غذایی، توان گیاه را برای مقابله با تنشهای زیستی کاهش میدهند.
این مقاله با رویکردی علمیـترویجی، مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم اثر آلودگی هوا بر گیاهان، آفات، بیماریهای گیاهی، گردهافشانها، دشمنان طبیعی و سلامت خاک را بررسی میکند و نشان میدهد که کیفیت هوا یکی از مؤلفههای مهم اما کمتر مورد توجه در امنیت غذایی است.
