https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/ علمی-ترویجی گیاه پزشک fa daily 1 Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0330 Sun, 17 May 2026 00:00:00 +0330 https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_107231.html https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_106950.html چکیدهتکنیک عقیم‌سازی حشرات (Sterile Insect Technique; SIT) یک روش پایدار و دوستدار محیط زیست برای کنترل بیولوژیک آفات است. این روش با پرورش انبوه و عقیم‌سازی نرهای حشرات هدف و رهاسازی آن‌ها، چرخه تولیدمثل آفات را مختل کرده و جمعیت آن‌ها را به‌طور تدریجی کاهش می‌دهد، بدون تأثیر منفی بر گونه‌های غیرهدف یا اکوسیستم‌های اطراف. در سطح جهانی، SIT در کنترل مگس‌های میوه و پشه‌های ناقل بیماری‌هایی مانند مالاریا و دنگی موفق بوده است. در ایران نیز مطالعات روی مگس زیتون، کرم گلوگاه انار و مگس میوه مدیترانه‌ای نشان داده‌اند که با رعایت دوزهای بهینه پرتودهی و طراحی دقیق برنامه، SIT می‌تواند کاهش جمعیت آفات و خسارت اقتصادی را به همراه داشته باشد. این روش فاقد باقی‌مانده‌های شیمیایی، محدود به گونه هدف و همسو با اهداف توسعه پایدار است و پذیرش بالایی در میان کشاورزان دارد. با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، آموزش نیروهای متخصص و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، SIT می‌تواند به عنوان یک روش مکمل و پایدار در کاهش استفاده از سموم شیمیایی و ترویج کشاورزی دوستدار محیط زیست عمل کند. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_106952.html این مطالعه مروری به تحلیل جامع ظرفیت‌های نوین بیوچار در قالب محلول‌پاشی برگی به‌عنوان یک راهکار میان‌رشته‌ای در مدیریت آفات باغات می‌پردازد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که بیوچار فراتر از نقش سنتی خود در اصلاح خاک، از طریق یک مدل دفاعی «دوجانبه» عمل می‌کند: ۱) سد فیزیکی-مکانیکی؛ که شامل مسدودسازی مجاری تنفسی کنه‌ها، سایش قطعات دهانی لاروهای جونده به‌واسطه ذرات سیلیکاتی و اختلال در سیگنال‌های نوری و شیمیایی سطح برگ برای جلوگیری از تخم‌گذاری است؛ ۲) عامل القاکننده مقاومت؛ که با فعال‌سازی مسیرهای دفاعی وابسته به اسید جاسمونیک و اسید سالیسیلیک، منجر به القای مقاومت سیستمیک (ISR) در گیاه میزبان می‌شود. بررسی پایگاه‌های داده تجربی نشان می‌دهد که کارایی بیوچار به‌شدت تحت تأثیر غلظت سوسپانسیون، ابعاد ذرات (غلبه نانو-بیوچار بر میکرو-بیوچار) و پایداری کلوئیدی قرار دارد. همچنین، این مقاله با تحلیل چالش‌های فنی، تأکید می‌کند که استفاده از سورفکتانت‌های زیست سازگار برای جلوگیری از رسوب در نازل‌ها و مدیریت دوز مصرفی جهت پیش‌گیری از اختلال در هدایت روزنه‌ای، از ارکان اصلی موفقیت این فناوری است. درنهایت، این رویکرد با حفظ دشمنان طبیعی و کاهش بار شیمیایی محیط‌زیست، به‌عنوان یک مؤلفه کلیدی در انتقال به سمت باغبانی ارگانیک و هوشمند پیشنهاد می‌گردد. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_106951.html معرفی دستگاه های کروماتوگرافی مایع و اسپکتروفتومتر و الایزا ریدر آزمایشگاه سم شناسیدستگاه کروماتو گرافی مایعدستگاه کروماتو گرافی مایع یا HPLC که مخفف High Performance Liquid Chromatography هست که در آزمایشگاه سم شناسی بخش حشره شناسی طبقه ی سوم قرار دارد و عمدتا در این بخش برای اندازه گیری باقی مانده ی آفت کش ها در محصولات کشاورزی و خاک و آب، از این دستگاه استفاده می کنیم.از لحاظ ساختاری این دستگاه دارای Detecture هست. شناساگر UV که ترکیباتی که در امواج UV جذب دارند را شناسایی می کند. شناساگر RID هم داریم که برای اندازه گیری قندها استفاده می شود که فعلا کم تر از این شناساگر در این آزمایشگاه استفاده می شود. دستگاه دارای دو عدد پمپ است که وظیفه ی برقراری جریان فاز متحرک را دارد. در آون دستگاه انواع مختلف ستون ها را داریم که برای آفتکش های مختلف عمدتا ستون های C18را داریم که استفاده می کنیم. دستگاه دارای یک اتو سمپلر برای نمونه گیری خودکار و اندازه گیری نمونه ها به صورت خودکار استفاده می شود. دارای یک قسمت ثبت داده هست که کروماتوگرام هایی که از این دستگاه به دست میاد ثبت میشه و می شود پرینت گرفت و بررسی کرد تا بتوان باقی مانده آفتکش ها را اندازه گیری کرد.جهت مشاهده فیلم توضیحات می توانید از منوی سمت چپ نسبت به مشاهده اقدام نمائید https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_106956.html مهار زیستی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی مدیریت یکپارچۀ (تلفیقی) آفات (IPM)، در دهه‌های اخیر موردتوجه ویژۀ پژوهشگران و متخصصان گیاه‌پزشکی قرارگرفته است. با افزایش تولید و تجاری‌سازی عوامل مهار زیستی، موضوع «برهم‌کنش میان عوامل مختلف مهار زیستی» اهمیت بیشتری پیداکرده است؛ زیرا موفقیت یا ناکامی بسیاری از برنامه‌های میدانی به کیفیت و نوع این برهم‌کنش‌ها وابسته است. این برهم‌کنش‌ها می‌توانند به‌صورت هم‌افزایی، تضعیف اثر یک عامل بر دیگری یا بی‌تفاوتی بروز کنند. مهم‌ترین گروه‌های درگیر در چنین تعاملاتی شامل پارازیتوئیدها، شکارگرها، قارچ‌ها، باکتری‌ها، ویروس‌ها و نماتودهای بیمارگر حشرات هستند. این مقالۀ مروری باهدف بررسی انواع برهم‌کنش مثبت و منفی میان عوامل مهار زیستی، مکانیسم‌های زیربنایی این تعاملات، عوامل محیطی مؤثر بر آن‌ها و پیامدهای کاربردی‌شان در مدیریت آفات تدوین‌شده است. جمع‌بندی این بررسی نشان می‌دهد که شناخت دقیق سازوکارهای تعامل و درنظرگرفتن آن‌ها در طراحی برنامه‌های مهار زیستی، می‌تواند به افزایش کارایی و پایداری روش‌های مدیریت تلفیقی آفات منجر شود. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_106954.html ویرویید نهفته رازک، یکی از مهم‌ترین عوامل بیماری‌زای نوظهور در کشت‌های تجاری شاهدانه است که طی سال‌های اخیر، خسارات اقتصادی قابل‌توجهی در گلخانه‌ها و مزارع کشت دهنده شاهدانه، به همراه داشته است.در واقع می‌توان گفت که این ویرویید، بزرگ‌ترین تهدید برای پرورش‌دهندگان شاهدانه در سراسر جهان است.این ویرویید کوچک‌ترین عامل بیماری‌زای شناخته‌شده در گیاهان بوده و از خانواده Pospiviroidae است و عامل ایجادکننده Dudding disease یا ساقة شکننده، در شاهدانه است. عمدتاً از طریق تکثیر رویشی، ابزارهای آلوده و تماس مکانیکی منتقل می‌شود و با ایجاد اختلال در مسیرهای متابولیکی، کاهش تریکوم و کاهش ترکیبات فعال (کانابینوئیدها و ترپن‌ها)، سبب افت شدید عملکرد گیاه می‌شود. از نظر تاریخی، این بیماری شاهدانه، در سال 2019 از کالیفرنیا، گزارش گردید. در سال های اخیر ویروئید نهفته رازک (HLVd) به همراه علائم بارزی در شاهدانه گزارش شده است. بررسی بر روی ۲۰۰,۰۰۰ نمونه شاهدانه، آلودگی ۹۰ درصد آن‌ها به این ویروئید را تأیید کرد؛ بنابراین خسارات بالقوه تخمین زده شده به ۴ میلیارد دلار در سال، تنها در ایالات متحده آمریکا رسید. ویروئید نهفته رازک (HLVd) اخیراً به طور فزاینده‌ای با علائم شدید شاهدانه مرتبط شده است که تولید دانه و فیبر را در گونه‌های صنعتی و محتوای کانابینوئید در گونه‌های دارویی را مختل می‌کند. این ویروئید باعث کاهش ۵۰ تا ۷۰ درصدی محتوای THC شده است. لازم به ذکر است که تا به حال، گزارشی از آلودگی شاهدانه به این ویرویید از کشور ایران، ارائه نشده است. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_106955.html سیستم‌های Quorum Sensing (QS) از مهم‌ترین سازوکارهای تنظیمی در باکتری‌های گرم ‌منفی هستند که امکان ارتباط شیمیایی درون جمعیتی و کنترل هماهنگ رفتارهای وابسته به تراکم سلولی را فراهم می‌کنند. در میان این باکتری‌ها،Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum (Pcc) یکی از عوامل اصلی پوسیدگی نرم در گیاهان زراعی محسوب می‌شود. شبکه‌ی QS در این باکتری بر پایه‌ی مولکول‌های سیگنال از نوع N-acyl homoserine lactone (AHL) عمل کرده و از طریق مسیر ExpI/ExpR تنظیم می‌شود. این سیستم با کنترل بیان مجموعه‌ای از ژن‌های پرآزاری شامل آنزیم‌های تجزیه‌کننده‌ی دیواره‌ی سلولی گیاه (PCWDEs)، حرکت باکتری و ترشح فاکتورهای بیماری‌زا نقش کلیدی در ایجاد بیماری دارد. در سال‌های اخیر، راهبردهایQuorum Quenching (QQ) با هدف مهار فعالیت QS از طریق آنزیم‌های تجزیه‌کننده‌ی AHL یا مهارکننده‌های گیرنده‌های LuxR توسعه‌یافته‌اند که می‌توانند بدون اعمال فشار انتخابی ناشی از آنتی‌بیوتیک‌ها، منجر به کاهش بیماری‌زایی شوند. این مقاله با مروری جامع بر یافته‌های مولکولی، ژنتیکی و بیوشیمیایی دو دهه‌ی اخیر، ساختار و کارکرد شبکه‌های QS و QQ در Pcc را بررسی کرده و ضمن تحلیل ارتباط بین این دو مسیر، چالش‌ها و چشم‌اندازهای کاربردی کنترل زیستی مبتنی بر خاموش‌سازی ارتباط بین باکتری‌ها را مورد بحث قرار می‌دهد. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_106953.html  مگس‌های میوه، به بسیاری از محصولات باغی (میوه‌ها و سبزیجات) آسیب اقتصادی شدیدی وارد می‌کنند. خسارات آن‌ها شامل پوسیدگی، رسیدن زودرس و ریزش میوه است که منجر به زیان‌های قابل‌توجه تولید، کاهش درآمد، افزایش فقر، کاهش حجم تجارت محصولات و ممنوعیت یا محدودیت صادرات محصولات باغی از کشورهای درحال‌توسعه و ... می‌گردد. میوه‌ها و سبزیجات، بخش‌های ضروری یک رژیم غذایی مغذی و متعادل برای انسان‌ها هستند که تحت تأثیر تورم مداوم هزینه‌های غذایی و شرایط آب و هوایی قرار دارند. باوجود پیشرفت در مدیریت و مهار آفات، مگس میوه، هم‌چنان مشکل‌ساز هستند؛ بنابراین، برای کاهش جمعیت آفات، افزایش تجارت و درآمد، بهبود معیشت مردم در بخش باغبانی و تثبیت بازارها برای فروشندگان و مصرف‌کنندگان، یک رویکرد هماهنگ‌ در سراسر کشور و سرمایه‌گذاری در تأسیسات پس از برداشت موردنیاز است. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_107904.html قارچ‌های جنس Trichoderma به‌عنوان یکی از موفق‌ترین عوامل مهار زیستی، نتیجه‌ی یک فرایند تکاملی پیچیده و چندبعدی هستند که طی آن، مجموعه‌ای از صفات ژنتیکی، فیزیولوژیکی و اکولوژیک به‌صورت هماهنگ شکل‌گرفته‌اند. این مقاله با تمرکز بر دیدگاه تکاملی، به بررسی روند تکامل مکانیسم‌های مهار زیستی در Trichoderma می‌پردازد و نشان می‌دهد که توانایی این قارچ‌ها در رقابت، مایکوپارازیتیسم، تولید متابولیت‌های ثانویه و القای مقاومت در گیاه میزبان، حاصل انتخاب طبیعی و سازگاری تدریجی با زیست‌بوم‌های متنوع خاکی و ریزوسفر است. تنوع ژنتیکی بالا در سطح گونه‌ها و سویه‌ها، به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی موفقیت Trichoderma، امکان انعطاف‌پذیری عملکردی و پاسخ مؤثر به شرایط متغیر محیطی و بیمارگربیمارگر‌های مختلف را فراهم کرده است. در این چارچوب، تعاملات پیچیده Trichoderma با گیاهان و میکروارگانیسم‌های دیگر، نه‌تنها کارایی آن را به‌عنوان عامل مهار زیستی افزایش داده، بلکه نقش آن را در کشاورزی پایدار و کاهش وابستگی به سموم شیمیایی برجسته می‌سازد. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که درک فرآیندهای تکاملی حاکم بر شکل‌گیری صفات مهاری در Trichoderma، می‌تواند مبنایی علمی برای انتخاب سویه‌های کارآمدتر و بهینه‌سازی کاربرد عملی آن‌ها در سیستم‌های کشاورزی باشد. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_107906.html ویروس‌های گیاهی خسارات اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد می‌کنند و تهدیدی برای کشاورزی پایدار هستند. ظهور مکرر بیماری‌های ویروسی جدید عمدتاً به دلیل تجارت بین‌المللی، تغییرات اقلیمی و توانایی ویروس‌ها برای تکامل سریع است. مدیریت بیماری به ‌شدت به شناسایی سریع و دقیق عوامل بیماری‌زا وابسته است. برای ویروس‌های شناخته‌شده، تشخیص شامل اختصاص دادن ویروسی است که یک نمونه گیاهی را آلوده می‌کند به گروهی از ویروس‌ها که ویژگی‌های مشترکی دارند معمولاً به‌عنوان گونه شناخته می‌شوند. بااین‌حال، ویژگی تشخیص می‌تواند به سطوح طبقه‌بندی بالاتر، به‌عنوان جنس یا خانواده، یا به سطوح پایین‌تر، به‌عنوان سویه یا گونه، نیز برسد. در میان ویروس‌های گیاهی، ویروس‌های RNA پتانسیل بالایی برای تنوع ژنتیکی، تکامل سریع و سازگاری دارند. توصیف تنوع ژنتیکی جمعیت‌های ویروسی، اطلاعات مرتبطی را در مورد فرآیندهای دخیل در تکامل و اپیدمیولوژی ویروس ارائه می‌دهد و برای طراحی ابزارهای تشخیصی قابل‌اعتماد و توسعه استراتژی‌های کنترل بیماری کارآمد و بادوام بسیار مهم است. تنگناهای ژنتیکی رویدادهای تصادفی هستند که تنوع ژنتیکی را در یک جمعیت محدود می‌کنند و منجر به ایجاد جمعیت‌هایی می‌شوند که می‌توانند منجر به رانش ژنتیکی شوند. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_107908.html کنترل بیولوژیک یکی از اجزای کلیدی مدیریت تلفیقی آفات است. تولید گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای، اهمیت اقتصادی زیادی دارد که ناشی از افزایش تقاضای بازار است. برای همسویی با روندهای جهانی ایمنی مواد غذایی، پیشرفت‌های سیستماتیک در شیوه‌های کشت و استراتژی‌های مدیریت آفات ضروری است. استفاده از روش‌های کنترل بیولوژیک می‌تواند گامی مؤثر در تولید محصولات سالم کشاورزی باشد و به حفظ تنوع زیستی دشمنان طبیعی آفات کمک کند. در مبحث کنترل بیولوژیک، حشرات شکارچی همیشه در صدر عوامل مؤثر قرار دارند. اتکای متعارف به آفت‌کش‌های شیمیایی به‌عنوان روش اصلی کنترل آفات، پیامدهای نامطلوب متعددی ایجاد کرده است که بر اثربخشی مدیریت آفات تأثیر گذاشته و کیفیت محصول را کاهش می‌دهد. برای مقابله با این چالش‌ها و کاهش اثرات مضر آفت‌کش‌های شیمیایی، این بررسی به ارائه راهکارهای پایدار و جایگزین، مانند استفاده از عوامل کنترل بیولوژیکی برای مدیریت آفات گوجه‌فرنگی می‌پردازد. با توجه به اثربخشی شناخته‌شده کنترل بیولوژیک، استفاده گسترده از عوامل بیولوژیکی می‌تواند نقش مهمی در حمایت از شیوه‌های کشاورزی پایدار ایفا کند. https://giahpezeshksj.ut.ac.ir/article_107909.html نئونیکوتینوئیدها به‌عنوان سریع‌ترین کلاس در حال رشد حشره‌کش‌ها، انقلابی در حفاظت از محصولات زراعی و باغی ایجاد کرده‌اند. ویژگی‌های منحصربه‌فرد این ترکیبات، از جمله اثربخشی بالا علیه طیف وسیعی از آفات، انعطاف‌پذیری در کاربرد و ماهیت سیستمیک که منجر به توزیع یکنواخت در بافت‌های گیاهی می‌شود، آن‌ها را به ابزاری کلیدی در کشاورزی مدرن تبدیل کرده است. با این وجود، همین ویژگی‌ها پایداری محیطی بالایی را فراهم آورده که به‌طور مستقیم با مخاطرات اکولوژیک و سمیت بالقوه برای ارگانیسم‌های غیرهدف گره خورده است. استامی‌پراید به‌عنوان حشره‌کشی از نسل جدید، در ابتدا به دلیل سمیت کمتر برای زنبورهای عسل (به‌عنوان گرده‌افشان‌های حیاتی) مورد توجه قرار گرفت و جایگزینی نسبتاً ایمن‌تر برای کنترل آفات محسوب شد. مکانیسم عمل استامی‌پراید بر هدف قرار دادن اختصاصی گیرنده‌های نیکوتین استیل‌کولین (nAChR) در حشرات است؛ با این حال، شواهد نشان می‌دهد که کاربرد گسترده و مداوم آن، با ایجاد پیامدهای منفی غیرمستقیم و مستقیم بر اکوسیستم‌ها همراه بوده است. یکی از چالش‌های اساسی که در این مطالعه به آن پرداخته می‌شود، شواهدی از سمیت بالقوه استامی‌پراید برای پستانداران است که برخلاف پیش‌فرض‌های اولیه، نگرانی‌های جدی برای سلامت گونه‌های غیرهدف ایجاد کرده است. در نهایت، این مقاله ضرورت بازنگری در پروتکل‌های مصرف این ترکیبات و نیاز به رویکردهای مدیریت تلفیقی آفات (IPM) را برای کاهش ردپای زیست‌محیطی نئونیکوتینوئیدها تبیین می‌نماید.